Żelazko jest urządzeniem służącym do wygładzania tkanin za pomocą wysokiej temperatury i nacisku. Choć jego podstawowe zadanie od dawna pozostaje takie samo, sposób wytwarzania i kontrolowania ciepła zmienił się diametralnie. Zanim pojawiły się znane dziś urządzenia elektryczne, do prasowania wykorzystywano między innymi rozgrzane kawałki metalu, gorące węgle, a nawet żelazka z własnym paleniskiem.

Fot. 1. Klasyczne współczesne żelazko - Wikimedia, Autorstwa Li-sung 

Dlaczego żelazko wygładza tkaninę?

Prasowanie działa dzięki połączeniu temperatury i nacisku. Pod wpływem ciepła rozluźniają się wiązania pomiędzy długimi łańcuchami cząsteczek tworzących włókna tkaniny. Rozgrzane włókna można następnie rozprostować pod naciskiem stopy żelazka, a po ochłodzeniu materiał zachowuje nadany mu kształt. W przypadku niektórych tkanin, takich jak bawełna, pomocne jest również zastosowanie wody.

Jak prasowano bez prądu?

Początków prasowania z wykorzystaniem wysokiej temperatury można szukać w Chinach, choć źródła różnią się w ich datowaniu. Według jednych metalowe naczynia wypełnione gorącymi węglami stosowano do wygładzania tkanin już w I wieku p.n.e., według innych podobne rozwiązania wykorzystywano w VIII wieku do prasowania jedwabiu.

W późniejszych konstrukcjach wykorzystywano solidne kawałki żeliwa wyposażone w uchwyt. Rozgrzewano je w ogniu lub na piecu, a następnie prasowano nimi materiał do momentu, gdy temperatura stawała się zbyt niska. Wówczas żelazko należało ponownie podgrzać. Od XVII wieku stosowano między innymi grube, trójkątne płyty z żeliwa, określane jako sad irons lub flat irons.

Fot. 2. Typowe angielskie żelazka płaskie z XIX wieku (kolekcja Tranby House, Australia). Kształt ten był używany przez wiktoriańskich antykwariuszy do opisania stylu średniowiecznej tarczy, nazywanej przez analogię tarczą grzewczą. - Wikimedia, Autorstwa Photographs by Gnangarra 

Kolejnym rozwiązaniem były żelazka, których podstawa tworzyła pojemnik na gorące węgle. Dzięki temu źródło ciepła znajdowało się wewnątrz urządzenia. Stosowano również konstrukcje wykorzystujące rozgrzane metalowe wkłady – w polskim materiale określane jako „dusze”.

Kiedy pojawiło się żelazko elektryczne?

Przełom nastąpił pod koniec XIX wieku. W 1882 roku Henry W. Seeley opatentował żelazko elektryczne. Pierwsze urządzenie tego typu dalekie było jednak od dzisiejszych lekkich konstrukcji – ważyło niemal 6,8 kg i długo się nagrzewało.

Początkowo problemem była także kontrola temperatury. Z czasem żelazka wyposażono w termostat, który włącza i wyłącza przepływ prądu, aby utrzymać wybraną temperaturę. Pierwsze elektryczne żelazka sterowane termostatem pojawiły się w latach 20. XX wieku.

Fot. 3. Żelazko elektryczne Morphy Richards z lat 50. XX wieku z oryginalnym pudełkiem - Wikimedia, Autorstwa Theroadislong

Do żelazka trafia para

Kolejnym etapem rozwoju było wykorzystanie pary. Pierwsze dostępne komercyjnie elektryczne żelazko parowe wprowadzono w 1926 roku, choć nie odniosło ono sukcesu rynkowego. W 1934 roku Max Skolnik otrzymał patent na elektryczne żelazko parowe z nawilżaczem, a kilka lat później prawa do jego produkcji otrzymała firma Steam-O-Matic. Rozwiązanie zdobyło popularność i otworzyło drogę do szerszego wykorzystania elektrycznych żelazek parowych w latach 40. i 50. XX wieku.

Jak działa współczesne żelazko?

W nowoczesnym żelazku elektrycznym stopa wykonana jest z aluminium lub stali nierdzewnej i ma możliwie gładką powierzchnię. Element grzejny wykorzystuje energię elektryczną do jej rozgrzewania, a termostat odpowiada za utrzymanie ustawionej temperatury. Użytkownik może dostosować ją do rodzaju prasowanego materiału.

W żelazkach parowych znajduje się dodatkowo zbiornik na wodę wykorzystywaną do wytwarzania pary. Może być ona dostarczana w sposób ciągły lub w postaci jednorazowego uderzenia. Osobnym rozwiązaniem są stacje parowe, w których żelazko współpracuje z oddzielnym zbiornikiem i generatorem pary. Pozwala to wytwarzać jej więcej niż w tradycyjnym urządzeniu.

Współczesne modele mogą być wyposażone także w systemy samoczyszczenia i zabezpieczenia przed osadzaniem się kamienia, pionowy wyrzut pary czy funkcje automatycznego wyłączania urządzenia.

Fot. 4. Kolekcja żelazek z różnych epok - Wikimedia, Autorstwa Monster4711

Od kawałka metalu do współczesnego żelazka

Historia żelazka dobrze pokazuje, jak przez kolejne stulecia rozwijało się pozornie proste urządzenie. Rozgrzewany na piecu blok metalu zastąpiły konstrukcje z własnym źródłem ciepła, później pojawiło się ogrzewanie elektryczne, kontrola temperatury i wreszcie para. Niezmienna pozostała natomiast podstawowa zasada prasowania – wykorzystanie temperatury i nacisku do nadawania włóknom tkaniny odpowiedniego kształtu.